น้องแว่นชวนนั่งจิบกาแฟ คุยเรื่องสิทธิบัตร — ไม่จด ใครก็เอาไปได้จริงไหม?
"คิดค้นเองกับมือ แต่ถ้าไม่จดสิทธิบัตร ใครก็เอาไปได้จริงหรือ?"
ชื่อในบทความนี้เป็นชื่อสมมติ ไม่มีตัวตนจริง เป็นเพียงการเล่าเรื่องทางวิชาการ ไม่ได้ตั้งใจจะพาดพิงบุคคลใดนะคะ
5 เรื่องสิทธิบัตรที่ต้องรู้ก่อนเปิดตัวนวัตกรรม
สิทธิบัตรคืออะไร มีกี่ประเภท? (ม.3)
กฎหมายไทยนิยาม "สิทธิบัตร" ไว้ใน มาตรา ๓ ว่าเป็นหนังสือสำคัญที่รัฐออกให้ เพื่อคุ้มครอง การประดิษฐ์ หรือ การออกแบบผลิตภัณฑ์ ส่วน อนุสิทธิบัตร ก็เป็นหนังสือสำคัญเช่นกัน แต่คุ้มครองการประดิษฐ์ระดับที่เงื่อนไขเบากว่าค่ะ
| ประเภท | คุ้มครองอะไร | กฎหมายอ้างอิง |
|---|---|---|
| สิทธิบัตรการประดิษฐ์ | กระบวนการผลิต สูตร สิ่งประดิษฐ์ใหม่ | ม.๓ + ม.๕ |
| สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ | รูปลักษณ์ภายนอก รูปร่าง ลวดลาย สี | ม.๓ + ม.๖๒ |
| อนุสิทธิบัตร | การประดิษฐ์ระดับเล็กน้อย/เร็วกว่า | ม.๓ + ม.๖๕ |
อ้างอิง: มาตรา ๓ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒
มาตรา ๓ ในพระราชบัญญัตินี้ “สิทธิบัตร” หมายความว่า หนังสือสำคัญที่ออกให้เพื่อคุ้มครองการประดิษฐ์หรือการออกแบบผลิตภัณฑ์ ตามที่กำหนดในหมวด ๒ และหมวด ๓ แห่งพระราชบัญญัตินี้ “อนุสิทธิบัตร” หมายความว่า หนังสือสำคัญที่ออกให้เพื่อคุ้มครองการประดิษฐ์ตามที่กำหนดในหมวด ๓ ทวิ แห่งพระราชบัญญัตินี้ “การประดิษฐ์” หมายความว่า การคิดค้นหรือคิดทำขึ้น อันเป็นผลให้ได้มาซึ่งผลิตภัณฑ์หรือกรรมวิธีใดขึ้นใหม่ หรือการกระทำใด ๆ ที่ทำให้ดีขึ้นซึ่งผลิตภัณฑ์หรือกรรมวิธี “กรรมวิธี” หมายความว่า วิธีการ กระบวนการ หรือกรรมวิธีในการผลิตหรือการเก็บรักษาให้คงสภาพหรือให้มีคุณภาพดีขึ้นหรือการปรับสภาพให้ดีขึ้นซึ่งผลิตภัณฑ์และรวมถึงการใช้กรรมวิธีนั้น ๆ ด้วย “แบบผลิตภัณฑ์” หมายความว่า รูปร่างของผลิตภัณฑ์ หรือองค์ประกอบของลวดลาย หรือสีของผลิตภัณฑ์ อันมีลักษณะพิเศษสำหรับผลิตภัณฑ์ซึ่งสามารถใช้เป็นแบบสำหรับผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมรวมทั้งหัตถกรรมได้ “ผู้ทรงสิทธิบัตร” หมายความรวมถึงผู้รับโอนสิทธิบัตร “ผู้ทรงอนุสิทธิบัตร” หมายความรวมถึงผู้รับโอนอนุสิทธิบัตร “คณะกรรมการ” หมายความว่า คณะกรรมการสิทธิบัตร “พนักงานเจ้าหน้าที่” หมายความว่า ผู้ซึ่งรัฐมนตรีแต่งตั้งให้ปฏิบัติการตามพระราชบัญญัตินี้ “อธิบดี” หมายความว่า อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา และให้หมายความรวมถึงผู้ซึ่งอธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญามอบหมายด้วย “รัฐมนตรี” หมายความว่า รัฐมนตรีผู้รักษาการตามพระราชบัญญัตินี้
น้องแว่นสรุปค่ะ
- สิทธิบัตร คือหนังสือสำคัญที่รัฐออกให้ ไม่ใช่สิทธิที่เกิดเองค่ะ
- มี 3 ประเภท: ประดิษฐ์ / ออกแบบผลิตภัณฑ์ / อนุสิทธิบัตร
- "การประดิษฐ์" รวมทั้ง ผลิตภัณฑ์ใหม่ กรรมวิธีใหม่ และการพัฒนาที่ดีขึ้น
3 เงื่อนไขที่ต้องผ่านก่อนขอสิทธิบัตรการประดิษฐ์ได้ (ม.5)
| เงื่อนไข (ม.๕) | ความหมาย | ตัวอย่างที่ "ไม่ผ่าน" |
|---|---|---|
| (๑) ใหม่ (Novel) | ไม่เคยปรากฏที่ไหนในโลกมาก่อน | มีสิทธิบัตรต่างประเทศอยู่แล้ว |
| (๒) ขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น | ผู้เชี่ยวชาญคาดเดาไม่ได้ง่าย ๆ | รวมสิ่งที่รู้กันแล้วแบบตรงไปตรงมา |
| (๓) ประยุกต์ในอุตสาหกรรม | ผลิตหรือใช้งานเชิงพาณิชย์ได้จริง | แนวคิดล้วน ๆ ไม่มีผลลัพธ์จริง |
อ้างอิง: มาตรา ๕ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒
มาตรา ๕ ภายใต้บังคับมาตรา ๙ การประดิษฐ์ที่ขอรับสิทธิบัตรได้ต้องประกอบด้วยลักษณะดังต่อไปนี้ (๑) เป็นการประดิษฐ์ขึ้นใหม่ (๒) เป็นการประดิษฐ์ที่มีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น และ (๓) เป็นการประดิษฐ์ที่สามารถประยุกต์ในทางอุตสาหกรรม
น้องแว่นสรุปค่ะ
- สิทธิบัตรการประดิษฐ์ต้องผ่าน 3 เงื่อนไขพร้อมกัน: ใหม่ + ขั้นประดิษฐ์สูง + ประยุกต์ได้
- อนุสิทธิบัตรไม่ต้องมีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น ยื่นง่ายกว่าค่ะ
- ถ้าเคยเปิดเผยต่อสาธารณะไปแล้ว อาจทำให้ "ไม่ใหม่" และยื่นไม่ได้
"ไม่จด = ไม่มีสิทธิแต่ผู้เดียว" — หัวใจของ ม.36
| สถานการณ์ | คนอื่นทำได้ไหม? | ฐานกฎหมาย |
|---|---|---|
| คิดค้นแต่ยังไม่ยื่นขอสิทธิบัตร | ใครก็ทำได้ | ม.๓๖ (ยังไม่ได้รับสิทธิ์) |
| ยื่นขอสิทธิบัตรแล้ว ระหว่างรอ | ขึ้นอยู่กับผลการพิจารณา | ม.๓๖ |
| ได้รับสิทธิบัตรแล้ว | ทำไม่ได้ ผิดกฎหมาย | ม.๓๖ (ผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้น) |
| สิทธิบัตรหมดอายุ | ทุกคนทำได้ฟรี | ม.๓๖ (สิทธิสิ้นสุด) |
อ้างอิง: มาตรา ๓๖ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒
มาตรา ๓๖ ผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้นมีสิทธิดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีสิทธิบัตรผลิตภัณฑ์ สิทธิในการผลิต ใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขายหรือนำเข้ามาในราชอาณาจักรซึ่งผลิตภัณฑ์ตามสิทธิบัตร (๒) ในกรณีสิทธิบัตรกรรมวิธี สิทธิในการใช้กรรมวิธีตามสิทธิบัตร ผลิต ใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขายหรือนำเข้ามาในราชอาณาจักรซึ่งผลิตภัณฑ์ที่ผลิตโดยใช้กรรมวิธีตามสิทธิบัตร ความในวรรคหนึ่งไม่ใช้บังคับแก่ (๑) การกระทำใด ๆ เพื่อประโยชน์ในการศึกษา ค้นคว้า ทดลอง หรือวิจัย ทั้งนี้ ต้องไม่ขัดต่อการใช้ประโยชน์ตามปกติของผู้ทรงสิทธิบัตรและไม่ทำให้เสื่อมเสียต่อประโยชน์อันชอบธรรมของผู้ทรงสิทธิบัตรเกินสมควร (๒) การผลิตผลิตภัณฑ์หรือใช้กรรมวิธีดังที่ผู้ทรงสิทธิบัตรได้จดทะเบียนไว้ ซึ่งผู้ผลิตผลิตภัณฑ์หรือผู้ใช้กรรมวิธีดังกล่าวได้ประกอบกิจการหรือมีเครื่องมือเครื่องใช้เพื่อประกอบกิจการดังกล่าวโดยสุจริตก่อนวันยื่นขอรับสิทธิบัตรในราชอาณาจักร โดยผู้ผลิตหรือผู้ใช้กรรมวิธีไม่รู้หรือไม่มีเหตุอันควรรู้ถึงการจดทะเบียนนั้น ทั้งนี้ โดยไม่อยู่ภายใต้บังคับแห่งมาตรา ๑๙ ทวิ (๓) การเตรียมยาเฉพาะรายตามใบสั่งแพทย์ โดยผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรม หรือผู้ประกอบโรคศิลปะ รวมทั้งการกระทำต่อผลิตภัณฑ์ยาดังกล่าว (๔) การกระทำใด ๆ เกี่ยวกับการขอขึ้นทะเบียนยา โดยผู้ขอมีวัตถุประสงค์ที่จะผลิต จำหน่าย หรือนำเข้าซึ่งผลิตภัณฑ์ยาตามสิทธิบัตรหลังจากสิทธิบัตรดังกล่าวสิ้นอายุลง (๕) การใช้อุปกรณ์ซึ่งเป็นการประดิษฐ์ที่ได้รับสิทธิบัตรที่เกี่ยวกับตัวเรือ เครื่องจักร หรืออุปกรณ์อื่นของเรือของประเทศที่เป็นภาคีแห่งอนุสัญญาหรือความตกลงระหว่างประเทศเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิบัตรซึ่งประเทศไทยเป็นภาคีอยู่ด้วย ในกรณีที่เรือดังกล่าวได้เข้ามาในราชอาณาจักรเป็นการชั่วคราวหรือโดยอุบัติเหตุ และจำเป็นต้องใช้อุปกรณ์ดังกล่าวกับเรือนั้น (๖) การใช้อุปกรณ์ซึ่งเป็นการประดิษฐ์ที่ได้รับสิทธิบัตรที่เกี่ยวกับการสร้างการทำงาน หรืออุปกรณ์อื่นของอากาศยาน หรือยานพาหนะของประเทศที่เป็นภาคีแห่งอนุสัญญาหรือความตกลงระหว่างประเทศเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิบัตรซึ่งประเทศไทยเป็นภาคีอยู่ด้วย ในกรณีที่อากาศยานหรือยานพาหนะดังกล่าวได้เข้ามาในราชอาณาจักรเป็นการชั่วคราวหรือโดยอุบัติเหตุ (๗) การใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขาย หรือนำเข้ามาในราชอาณาจักร ซึ่งผลิตภัณฑ์ตามสิทธิบัตร หากผู้ทรงสิทธิบัตรได้อนุญาต หรือยินยอมให้ผลิต หรือขายผลิตภัณฑ์ดังกล่าวแล้ว
น้องแว่นสรุปค่ะ
- ผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้น ที่มีสิทธิ์ผลิต ใช้ ขาย ตาม ม.๓๖
- ยังไม่ได้รับสิทธิบัตร = ยังไม่มีสิทธิแต่ผู้เดียว ใครประดิษฐ์ได้เองก็ทำได้ค่ะ
- ข้อยกเว้น: การศึกษา ค้นคว้า วิจัย และผู้ใช้สุจริตก่อนวันยื่น มีสิทธิ์ใช้ต่อได้
ยังมีอีก 2 เรื่องสำคัญ — สิทธิบัตรการออกแบบ กับ อนุสิทธิบัตร ค่ะ
สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ — อายุ 10 ปี คุ้มครองรูปลักษณ์ (ม.62)
"แบบผลิตภัณฑ์" ตาม มาตรา ๓ คือ รูปร่าง องค์ประกอบของลวดลาย หรือสีของผลิตภัณฑ์ ที่มีลักษณะพิเศษ สามารถนำไปใช้เป็นแบบผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมและหัตถกรรมได้ อายุคุ้มครองตาม มาตรา ๖๒ คือ 10 ปี นับแต่วันยื่นขอในราชอาณาจักรค่ะ
| หัวข้อ | สิทธิบัตรการประดิษฐ์ | สิทธิบัตรการออกแบบ |
|---|---|---|
| คุ้มครองอะไร | กรรมวิธี ฟังก์ชัน หลักการทำงาน | รูปลักษณ์ภายนอก รูปร่าง ลวดลาย สี |
| อายุคุ้มครอง | 20 ปี (ข้อมูลจาก ipthailand.go.th) | 10 ปี ตาม ม.๖๒ |
| เงื่อนไข | ใหม่ + ขั้นประดิษฐ์สูง + ประยุกต์ได้ | ออกแบบใหม่ ใช้กับอุตสาหกรรมได้ |
| ตัวอย่าง | สูตรยา กระบวนการผลิต | รูปทรงขวด รูปแบบเฟอร์นิเจอร์ |
อ้างอิง: มาตรา ๖๒ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒
มาตรา ๖๒ สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ให้มีอายุสิบปีนับแต่วันขอรับสิทธิบัตรในราชอาณาจักรในกรณีที่มีการดำเนินคดีทางศาลตามมาตรา ๖๕ ประกอบด้วยมาตรา ๑๖ หรือมาตรา ๗๔ มิให้นับระยะเวลาในระหว่างการดำเนินคดีดังกล่าวเป็นอายุของสิทธิบัตรนั้น
น้องแว่นสรุปค่ะ
- สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ คุ้มครอง รูปลักษณ์ ไม่ใช่ฟังก์ชันค่ะ
- อายุ 10 ปี นับแต่วันยื่น ตาม ม.๖๒
- สินค้าที่รูปทรงสวยงามโดดเด่น เช่น เฟอร์นิเจอร์ บรรจุภัณฑ์ เหมาะกับการจดประเภทนี้ค่ะ
อนุสิทธิบัตร — ทางลัดสำหรับนวัตกรรม SME (ม.65)
มาตรา ๖๕ กำหนดให้นำบทบัญญัติหลายมาตราในหมวดสิทธิบัตรการประดิษฐ์มาใช้บังคับกับหมวดสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์โดยอนุโลม ขณะที่อนุสิทธิบัตร (หมวด ๓ ทวิ) ก็ใช้กลไกคล้ายกัน แต่ผ่อนปรนเงื่อนไขในเรื่อง "ขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น" ทำให้ผู้ประดิษฐ์ที่มีนวัตกรรมระดับปรับปรุงสามารถยื่นขอได้ ดูเงื่อนไข ข้อ 2
| หัวข้อ | สิทธิบัตรการประดิษฐ์ | อนุสิทธิบัตร |
|---|---|---|
| เงื่อนไขขั้นประดิษฐ์ | ต้องสูงขึ้น (ยาก) | ไม่ต้องมี (ง่ายกว่า) |
| ระยะเวลาพิจารณา | นานกว่า (ตรวจสอบเชิงเนื้อหา) | เร็วกว่า (ตรวจสอบเบื้องต้น) |
| อายุคุ้มครอง | 20 ปี | 6+2+2 ปี (สูงสุด 10 ปี) |
| เหมาะกับ | นวัตกรรมใหม่ระดับสูง R&D ใหญ่ | SME สตาร์ทอัพ ต้องการเร็ว |
อ้างอิง: มาตรา ๖๕ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒
มาตรา ๖๕ ให้นำบทบัญญัติมาตรา ๑๐ มาตรา ๑๑ มาตรา ๑๒ มาตรา ๑๓ มาตรา ๑๔ มาตรา ๑๕ มาตรา ๑๖ มาตรา ๑๙ มาตรา ๒๐ มาตรา ๒๑ มาตรา ๒๒ มาตรา ๒๗ มาตรา ๒๘ มาตรา ๒๙ มาตรา ๓๑ มาตรา ๓๒ มาตรา ๓๓ มาตรา ๓๔ มาตรา ๓๗ มาตรา ๓๘ มาตรา ๓๙ มาตรา ๔๐ มาตรา ๔๑ มาตรา ๔๒ มาตรา ๔๓ มาตรา ๔๔ และมาตรา ๕๓ ในหมวด ๒ ว่าด้วยสิทธิบัตรการประดิษฐ์มาใช้บังคับในหมวด ๓ ว่าด้วยสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์โดยอนุโลม
น้องแว่นสรุปค่ะ
- อนุสิทธิบัตร = ทางเลือก SME ยื่นง่ายกว่า เร็วกว่า แต่อายุสั้นกว่าค่ะ
- ม.๖๕ โอนบทบัญญัติสำคัญของสิทธิบัตรมาใช้กับการออกแบบ รวมถึงสิทธิ์ตาม ม.๓๖
- ทั้งสิทธิบัตรและอนุสิทธิบัตร ต้อง จดก่อน จึงจะมีสิทธิแต่ผู้เดียว
สิทธิบัตรทุกประเภทมีหัวใจเดียวกัน — ต้อง ยื่นขอและได้รับ ก่อน จึงจะมี สิทธิแต่ผู้เดียว ถ้ายังไม่จด ใครคิดค้นสิ่งเดียวกันได้โดยอิสระก็ทำได้ถูกต้องตามกฎหมาย
- ม.๓ — นิยาม สิทธิบัตร อนุสิทธิบัตร และการประดิษฐ์ ต่างกันชัดเจน ต้องได้รับหนังสือสำคัญจากรัฐ ดูข้อ 1
- ม.๕ — เงื่อนไข ต้องผ่าน 3 ข้อพร้อมกัน: ใหม่ + ขั้นประดิษฐ์สูง + ประยุกต์ได้ ดูข้อ 2
- ม.๓๖ — สิทธิ์ ผู้ทรงสิทธิบัตรเท่านั้นมีสิทธิ์ ไม่จด = ไม่มีสิทธิ์แต่ผู้เดียว ดูข้อ 3
- ม.๖๒ — ออกแบบ สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ อายุ 10 ปี คุ้มครองรูปลักษณ์ ดูข้อ 4
- ม.๖๕ — อนุสิทธิ อนุสิทธิบัตร ผ่อนปรนเงื่อนไข ยื่นง่ายกว่า เหมาะ SME ดูข้อ 5
ถ้าคิดค้นผลิตภัณฑ์หรือกระบวนการอะไรใหม่ และต้องการคุ้มครองเชิงพาณิชย์จริงจัง แนะนำปรึกษาตัวแทนสิทธิบัตรที่ได้รับอนุญาต (Patent Agent) หรือทนายความด้านทรัพย์สินทางปัญญาก่อนยื่นนะคะ เพราะการยื่นผิดประเภทหรือยื่นไม่ทันก่อนเปิดเผย อาจทำให้เสียสิทธิ์ได้เลยค่ะ
💛 หมายเหตุจาก Kelomn: บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นข้อมูลความรู้ทั่วไปด้านกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา อ้างอิงจากพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. ๒๕๒๒ ซึ่งอาจมีการแก้ไขเพิ่มเติมในอนาคต ข้อมูลในบทความนี้ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมายและไม่สามารถใช้แทนการปรึกษาทนายความได้ หากมีประเด็นทางกฎหมายที่ต้องการความชัดเจน สามารถค้นหาตัวบทกฎหมายฉบับเป็นทางการเพิ่มเติมได้ที่ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา (OCS) — Kelomn · AI Legal Research Project · Business Law for the Business Life
ถ้าข้อมูลนี้เป็นประโยชน์ ให้ส่ง กาแฟ ☕ ขนมปัง 🍞 ให้เป็นกำลังใจ เลี้ยงน้องแว่น KELOMN
กดให้กาแฟ หรือ ขนมปัง สัก 1 อย่างไหมคะ?